KSIĘGI STANU CYWILNEGO

GMINY ŻYDOWSKIEJ w WIELKICH OCZACH

 

Powrót

 

WSTĘP

 

Jak informuje Jerzy Michalewicz w swej książce „Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji doby autonomicznej” (Uniwersytet Jagielloński, Instytut Historii, Kraków 1995) żydowska gmina wyznaniowa w Wielkich Oczach prowadziła księgi stanu cywilnego począwszy od czasów zaboru austriackiego, zgodnie z nakazem ówczesnych władz. Nakaz ten był zawarty w uniwersale cesarza Józefa z 20 lutego 1784, określającym ogólne zasady prowadzenia ksiąg metrykalnych (chrztów, małżeństw, zgonów) wszystkich wyznań z zaznaczeniem, że „Żydzi powinni także prowadzić trojakie rejestry z przepisanymi rubrykami, z małą zmianą z powodu ich religijnego wyznania” (chodzi oczywiście o obrzezanie zamiast chrztu).

Kolejny patent urządzający żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji, wydany 7 maja 1789, nałożył obowiązek prowadzenia ksiąg ludności wyznania mojżeszowego właśnie na te gminy. Początkowo do prowadzenia ksiąg urodzin, zgonów i małżeństw był zobowiązany naczelny rabin każdej gminy. Dopiero na mocy ustawy z 10 lipca 1868 ustanowiono w każdej gminie specjalnie zaprzysiężonego urzędnika – ‘metrykanta’, na którym spoczął obowiązek prowadzenia ksiąg. W roku 1875 rozpoczęto wprowadzanie pojęcia żydowskiej gminy metrykalnej, która obszarowo pokrywała się najczęściej z gminą wyznaniową. W całej Galicji utworzono 261 takich gmin, przy czym liczba ta ulegała w kolejnych latach niewielkim zmianom.

 

 

KSIĘGI STANU CYWILNEGO A GMINY METRYKALNE

 

Gmina metrykalna Wielkie Oczy leżała w całości na terenie powiatu Jaworów i pokrywała się z gminą wyznaniową. W 1870 obejmowała ona następujące miejscowości: Boża Wola, Budomierz, Drohomyśl, Hruszów, Kłonice, Skolin, Szczepłoty, Świdnica, Wielkie Oczy, Wilcza Góra, Wulka Żmijowska, Żmijowiska i liczyła 969 Żydów.

W dniu 24 kwietnia 1896 Namiestnik Galicji wydał obwieszczenie, zgodnie z którym z dniem 1 lipca 1896 do obszaru okręgu metrykalnego Wielkie Oczy zostały włączone także trzy, położone na zachód od Wielkich Oczu, miejscowości: Fehlbach (obecnie Potok Jaworowski), Kobylnica Ruska z Kamieniskiem i Rutyskiem oraz Kobylnica Wołoska z Hryckową, Mielnikami, Szczeblami i Pidłozami. Miejscowości te należały przedtem do okręgu metrykalnego Lubaczów. W roku 1900 gmina wyznaniowa i metrykalna Wielkie Oczy liczyła w nowych granicach 1449 osób narodowości żydowskiej.

 

 

LOSY WIELKOOCKICH KSIĄG METRYKALNYCH

 

Według posiadanych obecnie wiadomości można wyróżnić 11 tomów ksiąg stanu cywilnego, jakie były prowadzone przez wielkoocką gminę. Wraz z wysiedleniem wielkoockich Żydów w czerwcu 1942 do Krakowca i Jaworowa księgi te zostały decyzją miejscowego Judenratu zabrane i przeniesione wraz z wysiedleńcami do Jaworowa. Potwierdzają to dwa pisma Józefa Smutka, wójta Wielkich Oczu, adresowane do niemieckiego starosty powiatu ziemskiego Lwów oznaczone IV.24/2/42 i IV.24/9/42 i datowane odpowiednio 2.11.1942 i 10.12.1942 („...informuje się, że wszystkie księgi metrykalne i inne dokumenty genealogiczne dotyczące gminy żydowskiej, zarząd Judenratu zabrał ze sobą w trakcie przesiedlenia Żydów do Jaworowa.”)

Burmistrz Jaworowa poinformował tegoż starostę pismem 383/34/24 z 20.11.1942, że „wszystkie księgi metrykalne żydowskiej ludności Jaworowa zostały zabezpieczone w urzędzie gminy Jaworów” informując jednocześnie, że „nie mamy żadnej możliwości dostarczenia tychże do Lwowa.” Co dla nas istotne, w załączniku do tego pisma wyszczególnione są obok ‘zabezpieczonych’ ksiąg jaworowskich także księgi wielkoockie, a mianowicie:

 

Księgi urodzin:

            Tom I             lata 1843 – 1874

            Tom IV           lata 1877 – 1890

            Tom VII         lata 1891 – 1902

 

Księgi ślubów:

            Tom VIII        lata 1893 – 1934

 

Księgi zgonów:

            Tom X            lata 1903 – 1935

 

Później jednak znalazł się sposób na dostarczenie wyżej wymienionych ksiąg z Jaworowa do Lwowa, gdyż 23 sierpnia 1943 starosta powiatu ziemskiego Lwów przesłał samochodem ciężarowym do wydziału spraw wewnętrznych przy gubernatorze Dystryktu Galicja pięć skrzyń oznaczonych literami A, B, C, D i E, zawierających księgi metrykalne z całego powiatu. Do skrzyń załączone było pismo J.BuF.1007-3408/43, wraz ze szczegółową specyfikacją przesłanych ksiąg. Według listy skrzynia D zawierała następujące księgi wielkoockie:

 

Księgi urodzin:

            1)                    1843 – 1874 (księga urodzin i zgonów razem)

            2)                    1891 – 1902

 

Księgi ślubów:

            1)                    1893 – 1934

 

Księgi zgonów:

            1)                    1903 – 1938

 

Z porównania listy sporządzonej w listopadzie 1942 w Jaworowie z listą lwowską z sierpnia 1943 wynikają następujące różnice:

§        pomiędzy listopadem 42 a sierpniem 43 zaginęła księga urodzin z lat 1877 – 1890 (Tom IV);

§        okazuje się, że księga urodzin z lat 1843 – 1874 (Tom I) zawiera także metryki zgonów z tych lat.

§        według danych z sierpnia 43 Tom X obejmuje zgony aż do 1938, a nie tylko do 1935.

 

 

MIEJSCA PRZECHOWYWANIA KSIĄG

 

Obecnie księgi metrykalne żydowskiej wielkoockiej gminy wyznaniowej są przechowywane w trzech różnych miejscach:

 

MIEJSCE PRZECHOWYWANIA

KSIĘGI

Zbiory prywatne (tymczasowo)

Tom „0”

*        Urodziny 1791-1843

*        Zgony 1791-1843

Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa

ul. Długa 7

00-263 Warszawa

tel. (0-22) 831-54-91
fax. (0-22) 831-16-08

Tom I

*        Urodziny 1843-1874 (zespół 300)

*        Zgony 1843-1874 (zespół 300)

Urząd Stanu Cywilnego, Wielkie Oczy

ul.Leśna 2

37-627 Wielkie Oczy

pow. Lubaczów, woj. podkarpackie

tel. (0-16) 631-01-26
fax. (0-16) 631-01-92

Tom VII

*        Urodziny 1891-1902

Tom VIII

*        Śluby 1893-1934

Tom X

*        Zgony 1903-1938

 

Graficzne zestawienie zidentyfikowanych i istniejących (poza tomem IV) żydowskich ksiąg metrykalnych Wielkich Oczu zamieszczone jest w poniższej tabeli:

 

Tom „0”

Tom I

 

Tom IV

Tom VII

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tom VIII

 

 

Tom „0”

Tom I

 

 

 

 

Tom X

 

 

Zbiory prywatne

Warszawa AGAD

 

 

Wielkie Oczy USC

 

 

 

1800

1810

1820

1830

1840

1850

1860

1870

1880

1890

1900

1910

1920

1930

1940

 

 

 

- księgi urodzin

 

- księgi ślubów

 

- księgi zgonów

 

- miejsce przechowywania

 

 

Poniższa tabela opisuje status poszczególnych tomów żydowskich ksiąg metrykalnych wielkoockiej gminy żydowskiej:

Tom „0” -

Najstarsza z zachowanych ksiąg metrykalnych, zawierająca dane odnośnie urodzin i zgonów z lat 1791-1843. Obecnie w zbiorach prywatnych. Jej poprzednie losy nie są znane, poza faktem że w końcu XX wieku znajdowała się we Lwowie. Według informacji posiadanych przez autora strony jej obecny posiadacz zamierza przekazać księgę do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie;

Tom I -

Zawiera dane o urodzinach i zgonach z lat 1843-1874. W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. Obecnie znajduje się w archiwum warszawskim;

Tom II -

Brak informacji;

Tom III -

Brak informacji;

Tom IV -

Zawiera dane o urodzinach z lat 1877-1890. W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Nie występuje w wykazie ksiąg przewiezionych w sierpniu 1943 przez Niemców do Lwowa. Prawdopodobnie zaginęła po drodze do Jaworowa lub w getcie jaworowskim;

Tom V -

Brak informacji;

Tom VI -

Brak informacji;

Tom VII -

Zawiera dane o urodzinach z lat 1891-1902. W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. Obecnie znajduje się w USC w Wielkich Oczach, dokąd została przesłana z Warszawy w lecie 2000;

Tom VIII -

Zawiera dane o ślubach z lat 1893-1934. W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. Obecnie znajduje się w USC w Wielkich Oczach, dokąd została przesłana z Warszawy w lecie 2000;

Tom IX -

Brak informacji;

Tom X -

Zawiera dane o zgonach z lat 1903-1935 (lub 1938). W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. Obecnie znajduje się w USC w Wielkich Oczach, dokąd została przesłana z Warszawy w lecie 2000;

 

Powrót